مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب چیست؟ تفاوتها، لیست کامل و قوانین ۱۴۰۴
مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب چیست؟ تفاوتها، قوانین و لیست کامل مشاغل
مشاغل سخت و زیانآور یکی از مهمترین موضوعات قانون کار و قانون تأمین اجتماعی هستند که هم برای کارگران و هم برای کارفرمایان اهمیت زیادی دارند. قرار گرفتن یک شغل در فهرست مشاغل سخت و زیانآور، علاوه بر ایجاد مزایایی مانند بازنشستگی پیش از موعد برای کارکنان، تعهدات و مسئولیتهای قانونی متعددی نیز برای کارفرما ایجاد میکند.
بسیاری از افراد تصور میکنند هر شغلی که فعالیت بدنی سنگین داشته باشد، جزو مشاغل سخت و زیانآور محسوب میشود؛ در حالی که تشخیص سخت و زیانآور بودن یک شغل تنها بر اساس عنوان شغلی انجام نمیشود. شرایط محیط کار، میزان مواجهه کارکنان با عوامل زیانآور، نتایج اندازهگیریهای بهداشت حرفهای و نظر کمیتههای تخصصی، همگی در این تصمیم نقش دارند.
بر اساس آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیانآور، این مشاغل به دو گروه اصلی الف و ب تقسیم میشوند. تفاوت اصلی این دو گروه در این است که در گروه الف امکان حذف عوامل زیانآور و اصلاح شرایط محیط کار وجود دارد، اما در گروه ب ماهیت شغل به گونهای است که حتی با اجرای اقدامات ایمنی و مهندسی، سختی و زیانآوری آن به طور کامل از بین نمیرود.
در این مقاله، علاوه بر بررسی تفاوت مشاغل سخت و زیانآور گروه الف و ب، به مهمترین قوانین، لیست مشاغل، مسئولیتهای کارفرما، شرایط بازنشستگی و نقش بهداشت حرفهای در مدیریت این مشاغل نیز خواهیم پرداخت.
مشاغل سخت و زیانآور چیست؟
مطابق ماده ۱ آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیانآور، این مشاغل به فعالیتهایی گفته میشود که عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی، بیولوژیکی یا روانی محیط کار در آنها بیش از حدود مجاز بوده و در نتیجه، سلامت جسمی یا روانی کارکنان در مدت کوتاهتری نسبت به مشاغل عادی دچار آسیب میشود.
به عبارت سادهتر، اگر شرایط محیط کار باعث شود کارکنان در معرض خطرات و بیماریهای شغلی بیشتری قرار گیرند، آن شغل میتواند در گروه مشاغل سخت و زیانآور قرار بگیرد.
مهمترین عوامل زیانآور محیط کار عبارتاند از:
- آلودگی صوتی بیش از حد مجاز
- ارتعاش ناشی از تجهیزات و ماشینآلات
- گرمای شدید یا سرمای غیرمتعارف
- گرد و غبار صنعتی
- بخارات و گازهای شیمیایی
- مواد سرطانزا
- عوامل بیولوژیکی مانند ویروسها و باکتریها
- کار در ارتفاع
- کار در محیطهای بسته و کماکسیژن
- حمل بارهای سنگین و وضعیتهای نامناسب ارگونومیکی
وجود یک یا چند مورد از این عوامل لزوماً به معنای سخت و زیانآور بودن شغل نیست؛ بلکه شدت، مدت مواجهه، تعداد کارکنان در معرض خطر و نتایج اندازهگیریهای تخصصی نیز در تصمیم نهایی مؤثر هستند.
چرا مشاغل سخت و زیانآور به دو گروه الف و ب تقسیم شدهاند؟
یکی از مهمترین اهداف قانون، حذف عوامل زیانآور محیط کار است؛ نه صرفاً اعطای مزایای بازنشستگی.
به همین دلیل، قانونگذار مشاغل را به دو گروه تقسیم کرده است تا مشخص شود آیا امکان اصلاح شرایط محیط کار وجود دارد یا خیر.
این تقسیمبندی علاوه بر تعیین مسئولیت کارفرما، در نحوه رسیدگی کمیتههای استانی، فرآیند اصلاح محیط کار و حتی هزینههای سازمان نیز تأثیر مستقیم دارد.
شناخت صحیح مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب به کارفرمایان کمک میکند تصمیمات قانونی و مدیریتی درستی اتخاذ کنند.
مشاغل سخت و زیانآور گروه الف چیست؟
مشاغل گروه الف به فعالیتهایی گفته میشود که سختی و زیانآوری آنها ناشی از شرایط محیط کار است و نه ماهیت شغل.
به عبارت دیگر، اگر کارفرما بتواند با اجرای اقدامات مهندسی، بهداشت حرفهای و ایمنی، عوامل زیانآور را حذف یا کنترل کند، آن شغل دیگر سخت و زیانآور محسوب نخواهد شد.
به همین دلیل، بیشترین تأکید قانون بر اصلاح این دسته از مشاغل است.
ویژگیهای مشاغل گروه الف
- سختی کار ناشی از محیط است.
- امکان حذف عوامل زیانآور وجود دارد.
- کارفرما موظف به اصلاح شرایط محیط کار است.
- اندازهگیری عوامل زیانآور نقش تعیینکننده دارد.
- در صورت اصلاح محیط، امکان خروج از شمول مشاغل سخت و زیانآور وجود دارد.
نمونههایی از مشاغل گروه الف
برخی از مشاغلی که در صورت وجود شرایط نامناسب محیط کار ممکن است در گروه الف قرار بگیرند عبارتاند از:
- جوشکاری
- تراشکاری
- پرسکاری
- ریختهگری
- رنگکاری صنعتی
- کار در مجاورت کورهها
- کار در سردخانهها
- کار با تجهیزات دارای ارتعاش
- کارگاههای دارای آلودگی صوتی بالا
نکته مهم این است که این مشاغل ذاتاً سخت و زیانآور نیستند؛ بلکه شرایط محیطی آنها باعث قرار گرفتن در این گروه میشود.
تفاوت مشاغل سخت و زیانآور گروه الف و ب از نگاه قانون
اگرچه هر دو گروه تحت عنوان مشاغل سخت و زیانآور شناخته میشوند، اما قانون برای آنها شرایط و آثار متفاوتی در نظر گرفته است. مهمترین تفاوت این دو گروه، امکان حذف عوامل زیانآور است.
در مشاغل گروه الف، سختی کار ناشی از شرایط محیط کار است و در صورت اصلاح محیط، امکان خروج شغل از شمول مشاغل سخت و زیانآور وجود دارد. اما در گروه ب، ماهیت فعالیت به گونهای است که حتی با اجرای کامل اقدامات ایمنی و بهداشتی، خطرات اصلی همچنان باقی میماند.
به همین دلیل، کمیتههای استانی هنگام بررسی پروندهها ابتدا مشخص میکنند که شغل مورد نظر در کدام گروه قرار میگیرد و سپس درباره وضعیت آن تصمیمگیری میکنند.
جدول مقایسه مشاغل سخت و زیانآور گروه الف و ب
| معیار مقایسه | گروه الف | گروه ب |
|---|---|---|
| علت سختی کار | شرایط محیط کار | ماهیت شغل |
| امکان حذف عوامل زیانآور | دارد | معمولاً ندارد |
| مسئولیت اصلی کارفرما | اصلاح محیط و حذف عوامل زیانآور | کنترل ریسک و رعایت الزامات ایمنی |
| امکان خروج از شمول مشاغل سخت و زیانآور | بله | در اغلب موارد خیر |
| نمونه مشاغل | جوشکاری، تراشکاری، رنگکاری صنعتی | معدن، غواصی، کار با مواد مذاب |
نکته: این جدول یک راهنمای کلی است و تصمیم نهایی درباره هر شغل بر اساس شرایط واقعی محیط کار و رأی کمیتههای استانی اتخاذ میشود.
مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب
لیست مشاغل سخت و زیانآور گروه ب
بر اساس مصوبات شورای عالی حفاظت فنی، برخی فعالیتها به دلیل ماهیت شغل، در گروه ب قرار میگیرند. این مشاغل حتی با رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشت حرفهای نیز همچنان سخت و زیانآور محسوب میشوند.
مهمترین این مشاغل عبارتاند از:
۱. فعالیت در معادن
کلیه فعالیتهای استخراج در معادن زیرزمینی یا بخشهایی از معادن سطحی که مستلزم حضور در تونلها، راهروها و فضاهای بسته باشد، در این گروه قرار میگیرد.
۲. حفر قنوات، چاهها و تونلها
فعالیت در چاهها، قنوات، تونلهای زیرزمینی، مخازن سربسته و فاضلابها به دلیل محدودیت تهویه، کمبود اکسیژن و مخاطرات محیطی، از مشاغل گروه ب محسوب میشود.
۳. کار در مجاورت کورههای ذوب
تخلیه و حمل مواد مذاب یا فعالیت مستمر در کنار کورههای ذوب که کارکنان در معرض مستقیم حرارت یا بخارات زیانآور قرار دارند، در این گروه قرار میگیرد.
۴. دباغی، رودهپاککنی و جمعآوری زباله
فعالیت مستمر در کارگاههای دباغی، سالامبورسازی، رودهپاککنی و همچنین جمعآوری و دفع غیرمکانیزه زبالهها از دیگر مشاغل گروه ب هستند.
۵. فعالیت در دامداریها و مرغداریها
کار مستمر در جمعآوری، انتقال و انبار کردن کود در واحدهای دامداری و پرورش طیور نیز به دلیل شرایط خاص محیطی در این گروه قرار گرفته است.
۶. کار در ارتفاع
فعالیت مستمر در ارتفاع بیش از پنج متر از سطح مبنا، مانند کار روی دکلها، داربستها، اسکلتهای فلزی و اتاقکهای متحرک، از مشاغل سخت و زیانآور گروه ب محسوب میشود.
۷. خطوط انتقال برق فشار قوی
کار مداوم روی خطوط و پستهای انتقال برق با ولتاژ ۶۳ کیلوولت و بالاتر، به دلیل خطرات ذاتی این فعالیت، در گروه ب قرار دارد.
۸. شنپاشی، قیرپاشی و آسفالت دستی
این فعالیتها به علت مواجهه مستقیم با مواد شیمیایی، گرد و غبار و شرایط سخت محیطی، در گروه ب قرار گرفتهاند.
۹. غواصی و محیطهای با فشار غیرمتعارف
کلیه فعالیتهایی که در محیطهای با فشار غیرعادی مانند عملیات غواصی انجام میشوند، در این گروه قرار دارند.
۱۰. محیطهای دارای صدای بسیار زیاد
در صورتی که حتی با اجرای اقدامات کنترلی، سطح صدا همچنان فراتر از حدود مجاز باشد و امکان حذف آن وجود نداشته باشد، این فعالیتها نیز در گروه ب قرار میگیرند.
آیا مشاغل گروه الف قابل خروج از سخت و زیانآور بودن هستند؟
یکی از مهمترین تفاوتهای مشاغل گروه الف و گروه ب، امکان اصلاح شرایط محیط کار است.
در مشاغل گروه الف، سختی کار معمولاً به دلیل عواملی مانند آلودگی صوتی، گرد و غبار، بخارات شیمیایی، گرمای زیاد، ارتعاش یا سایر عوامل زیانآور محیط کار ایجاد میشود. اگر این عوامل با اجرای اقدامات مهندسی، ایمنی و بهداشت حرفهای به حدود مجاز برسند، امکان بازنگری در وضعیت شغل وجود خواهد داشت.
به همین دلیل، قانون کار کارفرمایان را موظف کرده است که پس از اعلام رأی کمیته، در مهلت مقرر نسبت به اصلاح شرایط محیط کار اقدام کنند.
برخی از مهمترین اقدامات اصلاحی عبارتاند از:
- نصب سیستمهای تهویه عمومی و موضعی
- کنترل آلودگی صوتی با عایقبندی و تجهیزات مناسب
- کاهش ارتعاش ماشینآلات
- اصلاح فرآیند تولید
- استفاده از تجهیزات استاندارد
- بهبود شرایط ارگونومیکی ایستگاههای کاری
- کنترل آلایندههای شیمیایی
- اجرای برنامههای پایش عوامل زیانآور
رفع عوامل مشاغل سخت و زیان آور
آیا مشاغل گروه ب نیز قابل رفع هستند؟
یکی از برداشتهای نادرست این است که هیچ تغییری در وضعیت مشاغل گروه ب امکانپذیر نیست.
واقعیت این است که ماهیت این مشاغل قابل تغییر نیست؛ اما این موضوع به معنای بینیازی از اجرای اقدامات ایمنی و بهداشت حرفهای نیست.
کارفرما همچنان موظف است:
- ریسکهای شغلی را کاهش دهد.
- تجهیزات حفاظت فردی مناسب در اختیار کارکنان قرار دهد.
- معاینات دورهای را انجام دهد.
- عوامل زیانآور را به صورت مستمر پایش کند.
- آموزشهای ایمنی را اجرا کند.
- الزامات قانون کار و آییننامههای حفاظت فنی را رعایت کند.
بنابراین، حتی در مشاغل گروه ب نیز رعایت اصول HSE نقش مهمی در حفظ سلامت کارکنان و کاهش حوادث شغلی دارد.
وظایف کارفرما در مشاغل سخت و زیانآور گروه الف و ب
صرفنظر از اینکه یک شغل در گروه الف قرار گیرد یا گروه ب، کارفرما مسئول ایجاد محیط کاری ایمن و سالم است. مهمترین تکالیف قانونی کارفرمایان عبارتاند از:
شناسایی عوامل زیانآور
کارفرما باید تمامی عوامل زیانآور موجود در محیط کار را شناسایی و ارزیابی کند.
اندازهگیری عوامل زیانآور
اندازهگیری دورهای عواملی مانند صدا، گرد و غبار، روشنایی، ارتعاش، استرس گرمایی و آلایندههای شیمیایی باید مطابق ضوابط بهداشت حرفهای انجام شود.
اجرای اقدامات اصلاحی
در مواردی که شرایط محیط کار از حدود مجاز فراتر باشد، کارفرما موظف است اقدامات اصلاحی لازم را اجرا کند.
تأمین تجهیزات حفاظت فردی
در صورتی که حذف کامل خطرات امکانپذیر نباشد، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مناسب برای کارکنان الزامی است.
انجام معاینات طب کار
پایش وضعیت سلامت کارکنان از طریق معاینات بدو استخدام، دورهای و اختصاصی یکی از مهمترین وظایف کارفرما است.
اشتباهات رایج کارفرمایان
بررسی پروندههای مختلف نشان میدهد که برخی اشتباهات باعث طولانی شدن فرآیند رسیدگی یا افزایش هزینههای کارفرما میشود.
تصور اینکه تمام مشاغل سخت و زیانآور دائمی هستند
بسیاری از کارفرمایان بدون بررسی تخصصی، فرض میکنند هیچ راهی برای اصلاح شرایط وجود ندارد؛ در حالی که در بسیاری از مشاغل گروه الف میتوان با اجرای اقدامات مهندسی، شرایط را بهبود داد.
انجام اصلاحات بدون اندازهگیری
گاهی هزینههای زیادی برای خرید تجهیزات یا اصلاح محیط کار صرف میشود، اما هیچ اندازهگیری تخصصی برای اثبات اثربخشی این اقدامات انجام نمیشود.
انتخاب عنوان شغلی نادرست
ثبت عنوان شغلی متفاوت با شرح واقعی وظایف کارکنان، در زمان بررسی پرونده یا بازنشستگی میتواند مشکلات حقوقی ایجاد کند.
نادیده گرفتن مستندسازی
تمام اقدامات اصلاحی باید مستند، قابل اندازهگیری و قابل ارائه به مراجع ذیصلاح باشند.
سوالات متداول درباره مشاغل سخت و زیانآور گروه الف و ب
تفاوت اصلی مشاغل گروه الف و گروه ب چیست؟
تفاوت اصلی در امکان حذف عوامل زیانآور است. در گروه الف میتوان با اصلاح شرایط محیط کار، سختی و زیانآوری را برطرف کرد؛ اما در گروه ب، ماهیت شغل به گونهای است که این امکان معمولاً وجود ندارد.
آیا همه مشاغل گروه الف قابل خروج از سخت و زیانآور بودن هستند؟
خیر. این موضوع به نتایج اندازهگیری عوامل زیانآور، اجرای اقدامات اصلاحی و تأیید مراجع ذیصلاح بستگی دارد.
آیا مشاغل گروه ب هیچگاه تغییر وضعیت پیدا نمیکنند؟
در اغلب موارد خیر؛ اما رعایت الزامات ایمنی، کنترل ریسک و کاهش مواجهه کارکنان همچنان الزامی است.
چه مرجعی درباره گروه الف یا ب بودن یک شغل تصمیم میگیرد؟
تشخیص نهایی بر عهده کمیتههای استانی مشاغل سخت و زیانآور و بر اساس قوانین، آییننامهها، شرایط واقعی محیط کار و گزارشهای کارشناسی است.
جمعبندی
تقسیمبندی مشاغل سخت و زیانآور به دو گروه الف و ب با هدف ایجاد رویهای مشخص برای تشخیص، ارزیابی و مدیریت شرایط کاری انجام شده است. شناخت تفاوت این دو گروه، به کارفرمایان کمک میکند تا مسئولیتهای قانونی خود را بهتر مدیریت کرده و از بروز هزینهها و اختلافات احتمالی جلوگیری کنند.
در حالی که مشاغل گروه الف در بسیاری از موارد با اصلاح شرایط محیط کار، کنترل عوامل زیانآور و اجرای اقدامات مهندسی قابلیت بازنگری دارند، مشاغل گروه ب به دلیل ماهیت فعالیت، همچنان در زمره مشاغل سخت و زیانآور باقی میمانند و تمرکز اصلی در آنها بر کاهش ریسک و حفاظت از سلامت کارکنان است.
اگر برای تشخیص گروه شغلی، اندازهگیری عوامل زیانآور، اجرای اقدامات اصلاحی یا بررسی امکان بازنگری وضعیت مشاغل به مشاوره تخصصی نیاز دارید، شرکت توسعه منابع انسانی سرآمد با بهرهگیری از کارشناسان بهداشت حرفهای و HSE آماده ارائه خدمات تخصصی به سازمانها، صنایع و کارفرمایان در سراسر کشور است.
رفع عوامل مشاغل سخت و زیان آور
منابع:
آییننامه و دستورالعملهای مربوط به مشاغل سخت و زیانآور از طریق وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر میشود.
شرایط بازنشستگی و مقررات بیمهای مشاغل سخت و زیانآور مطابق قوانین سازمان تأمین اجتماعی اجرا میشود.