مرخصی بدون حقوق در چارچوب قانون کار ایران
مرخصی بدون حقوق چیست؟
مرخصی بدون حقوق به دورهای از غیبت کارمند از محل کار گفته میشود که با موافقت کارفرما انجام میشود و در طول آن، حقوق و مزایایی به کارگر پرداخت نمیشود.
بر اساس قانون کار جمهوری اسلامی ایران، مرخصی بدون حقوق میتواند با توافق کارگر و کارفرما اعطا شود. مطابق ماده ۷۲ این قانون، نحوه استفاده از مرخصی بدون حقوق و مدت آن باید با توافق طرفین مشخص شود. این نوع مرخصی جزو مرخصی استحقاقی سالانه محسوب نمیشود و معمولاً برای امور شخصی، تحصیلی یا شرایط خاص مورد استفاده قرار میگیرد.
تصمیمگیری درباره اعطای مرخصی بدون حقوق در ایران اصولاً بر پایه توافق است، مگر در مواردی که قوانین خاص یا آییننامههای داخلی کارگاه شرایط مشخصی تعیین کرده باشند.
برای شرکت در دوره حقوق و دستمزد و نحوه طراحی قراردادکار کلیک نمایید.
دلایل رایج برای استفاده از مرخصی بدون حقوق در ایران
در چارچوب قوانین و رویههای اداری ایران، دلایل متداول عبارتاند از:
- ادامه تحصیل: برای شرکت در دورههای آموزشی یا دانشگاهی.
- رسیدگی به امور شخصی یا خانوادگی: مانند مشکلات خانوادگی یا مسئولیتهای مراقبتی.
- بیماری طولانیمدت: در صورتی که مدت مرخصی استعلاجی با تأیید سازمان تأمین اجتماعی به پایان رسیده باشد.
- همراهی همسر یا خانواده در مأموریت یا مهاجرت موقت: در برخی سازمانها بر اساس آییننامه داخلی.
- سفرهای طولانی یا شرایط خاص فردی: در صورت موافقت کارفرما.
مزایا و معایب اعطای مرخصی بدون حقوق برای کارفرمایان ایرانی
مزایا
کاهش هزینههای حقوق و مزایا: در مدت مرخصی بدون حقوق، کارفرما تعهدی نسبت به پرداخت مزد و مزایا ندارد.
انعطافپذیری در مدیریت منابع انسانی: امکان پاسخگویی به نیازهای کارکنان بدون قطع رابطه استخدامی.
افزایش رضایت شغلی: اعطای مرخصی در شرایط خاص میتواند موجب تقویت اعتماد و وفاداری کارکنان شود.
حفظ نیروی متخصص: به جای قطع همکاری، کارفرما میتواند با اعطای مرخصی بدون حقوق، نیروی متخصص را برای آینده حفظ کند.
معایب
اختلال در روند کاری: غیبت طولانی ممکن است بر بهرهوری یا تقسیم وظایف سایر کارکنان تأثیر بگذارد.
نیاز به جایگزینی موقت: در برخی مشاغل لازم است نیروی جایگزین استخدام یا مأمور شود.
چالشهای بیمه و سابقه کاری: در مدت مرخصی بدون حقوق، پرداخت حق بیمه متوقف میشود مگر اینکه کارگر شخصاً نسبت به بیمه اختیاری اقدام کند.
مقایسه مرخصی با حقوق و بدون حقوق در ایران
مرخصی استحقاقی (با حقوق)
طبق ماده ۶۴ قانون کار، کارگران در هر سال حداقل یک ماه مرخصی استحقاقی با استفاده از مزد دارند. این مرخصی شامل چهار جمعه نیز میشود.
مرخصی بدون حقوق
در این نوع مرخصی، حقوق و مزایا پرداخت نمیشود و مدت آن با توافق تعیین میگردد. این مدت معمولاً جزو سابقه پرداخت حق بیمه محسوب نمیشود مگر با پرداخت بیمه اختیاری.
وضعیت قانونی مرخصی بدون حقوق در ایران
مطابق قانون کار جمهوری اسلامی ایران، مرخصی بدون حقوق باید با توافق کارگر و کارفرما باشد. قانون، سقف مشخصی برای مدت آن تعیین نکرده و این موضوع را به توافق طرفین واگذار کرده است.
در برخی مقررات استخدامی دستگاههای دولتی و آییننامههای داخلی شرکتها، محدودیتهایی مانند حداکثر دو سال مرخصی بدون حقوق نیز پیشبینی شده است، اما در بخش خصوصی تابع توافق و قرارداد کار است.
در مدت مرخصی بدون حقوق:
- قرارداد کار به حالت تعلیق درمیآید.
- کارفرما الزامی به پرداخت حقوق ندارد.
- پرداخت حق بیمه متوقف میشود.
- بازگشت به کار باید طبق توافق قبلی انجام شود.
آیا کارفرما میتواند با مرخصی بدون حقوق مخالفت کند؟
بله. از آنجا که این مرخصی مبتنی بر توافق است، کارفرما میتواند در صورت وجود نیاز کاری یا نبود امکان جایگزینی، با درخواست مرخصی بدون حقوق مخالفت کند.
مواردی که ممکن است منجر به رد درخواست شوند:
- ایجاد اختلال جدی در روند تولید یا خدمات
- عدم وجود نیروی جایگزین
- مغایرت با آییننامه داخلی کارگاه
- همزمانی با دورههای اوج کاری
با این حال، اگر مرخصی در قالب مقررات خاص یا تعهدات قراردادی پیشبینی شده باشد، کارفرما باید مطابق آن عمل کند.
نحوه محاسبه کسر حقوق در مرخصی بدون حقوق برای کارکنان حقوقبگیر در ایران
برای کارکنان ماهانهبگیر، محاسبه کسر حقوق معمولاً به این صورت انجام میشود:
فرمول محاسبه دستمزد روزانه:
حقوق ماهانه ÷ ۳۰ روز
فرمول کسر مرخصی بدون حقوق:
دستمزد روزانه × تعداد روزهای مرخصی بدون حقوق
مثال:
اگر کارمندی ماهانه ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال حقوق دریافت کند و ۳ روز مرخصی بدون حقوق بگیرد:
دستمزد روزانه = ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰ = ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
مبلغ کسر = ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۳ = ۳٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
این مبلغ از حقوق همان ماه کسر میشود.
در این مدت، مزایایی که وابسته به حضور کارگر است نیز ممکن است به نسبت ایام غیبت کاهش یابد، مگر آنکه در قرارداد یا آییننامه داخلی ترتیب دیگری مقرر شده باشد.
توصیه منابع انسانی در سازمانهای ایرانی
ایجاد شفافیت در سیاستهای مرخصی بدون حقوق و درج آن در آییننامه داخلی کارگاه ضروری است. بهتر است شرایط، مدت، نحوه درخواست، وضعیت بیمه و نحوه بازگشت به کار بهصورت مکتوب مشخص شود تا از اختلافات احتمالی جلوگیری گردد.
مواردی که باید در سیاست مرخصی بدون حقوق در ایران درج شود
۱. شرایط احراز: تعیین اینکه کدام کارکنان (رسمی، قراردادی، آزمایشی) امکان استفاده دارند.
۲. دلایل قابل قبول: تحصیل، امور شخصی، بیماری طولانیمدت و سایر موارد توافقی.
۳. فرآیند درخواست: ارائه درخواست کتبی و تأیید مدیریت یا کارفرما.
۴. مدت و سقف زمانی: تعیین حداکثر مدت در هر نوبت یا در طول سنوات خدمت.
۵. وضعیت بیمه و مزایا: مشخص کردن نحوه پرداخت بیمه اختیاری در صورت تمایل کارگر.
۶. نحوه بازگشت به کار: تعیین زمان و شرایط بازگشت و حفظ سمت یا موقعیت شغلی.
۷. تعلیق قرارداد: تصریح اینکه قرارداد در مدت مرخصی در حالت تعلیق قرار دارد.
نمونه سیاستهای مرخصی بدون حقوق در ایران
مرخصی تحصیلی: اعطای مرخصی بدون حقوق تا دو سال برای ادامه تحصیل با ارائه مدارک معتبر.
مرخصی همراهی همسر: اعطای مرخصی بدون حقوق در صورت انتقال محل خدمت همسر به شهر دیگر.
مرخصی طولانیمدت شخصی: اعطای مرخصی بر اساس توافق کتبی برای شرایط خاص خانوادگی یا شخصی.
پرسشهای متداول
بله، اما اعطای آن منوط به موافقت کارفرماست.
از نظر استمرار رابطه استخدامی بله (قرارداد معلق است)، اما از نظر پرداخت حق بیمه و برخی مزایا معمولاً خیر، مگر اینکه بیمه اختیاری پرداخت شود.
محتوای آکارئون
